Định nghĩa
Phân biệt gạch nung tốt và xấu là quá trình đánh giá nhanh chất lượng viên gạch nung dựa trên các dấu hiệu cảm quan và thử nghiệm đơn giản có thể thực hiện tại công trường mà không cần thiết bị phòng thí nghiệm. Các phương pháp này dựa trên nguyên lý: gạch nung đủ nhiệt và từ nguyên liệu tốt sẽ có kết cấu đặc chắc, kích thước chính xác và đặc tính cơ học ổn định.
6 dấu hiệu nhận biết thực tế
1. Âm gõ: Gõ hai viên gạch vào nhau — âm “coong” trong và vang là tốt, âm “bộp” đục là gạch non lửa hoặc có vết nứt ẩn.
2. Màu sắc: Đỏ đều từ ngoài vào trong là đủ nhiệt; vàng nhạt là thiếu lửa; đen toàn bộ là quá lửa hoặc nung khử; có đốm trắng sủi bọt khi nhỏ nước là vôi sống — nguy hiểm.
3. Độ thẳng cạnh và kích thước: Sai số kích thước ≤ ±2 mm (TCVN 1451:1998); cạnh thẳng, không cong vênh; góc vuông 90° ± 2°. Đặt thước thẳng lên mặt gạch, khe hở ≤ 2 mm là đạt.
4. Vết vỡ khi đập: Vết vỡ đều, hạt mịn đồng nhất là gạch tốt. Vết vỡ có lỗ rỗng lớn, lớp phân tầng rõ hoặc lõi màu khác bề mặt là gạch kém chất lượng.
5. Thử hút nước: Nhúng gạch vào nước 24 giờ, cân trước và sau — độ hút nước < 14% là đạt (TCVN 1451). Gạch hút > 16% là non lửa, liên kết vữa kém.
6. Khối lượng: Gạch đặc tiêu chuẩn 220×105×60 mm nặng 1,8–2,2 kg. Gạch nhẹ hơn đáng kể (dưới 1,6 kg) thường do đất sét xốp hoặc non lửa.
Câu hỏi thường gặp
- 1. Thử gõ gạch nung như thế nào cho đúng?
- Cầm một viên gạch ở tay, dùng viên khác gõ nhẹ vào mặt hoặc cạnh. Âm “coong” cao, trong, vang 0,5–1 giây là gạch kết khối tốt. Âm “bộp” trầm, tắt ngay là có vết nứt bên trong hoặc chưa kết khối. Thử ngẫu nhiên 5–10% số viên trong lô.
- 2. Kích thước gạch nung tiêu chuẩn là bao nhiêu?
- TCVN 1451:1998 quy định gạch đặc 2 lỗ: 220×105×60 mm (±3mm chiều dài, ±2mm chiều rộng, ±1mm chiều dày). Gạch thẻ: 200×95×45 mm. Sai số quá mức gây khó xây thẳng hàng, tăng tiêu thụ vữa và ảnh hưởng thẩm mỹ.
- 3. Gạch nung cong vênh có dùng được không?
- Cong vênh < 3 mm trên mặt phẳng 200 mm là trong giới hạn TCVN 1451. Cong > 3 mm làm mạch vữa dày không đều, tường không thẳng phẳng. Kiểm tra: đặt thước nhôm 300 mm lên mặt gạch, khe hở > 3 mm tại bất kỳ điểm nào là loại.
- 4. Thử hút nước tại công trường đơn giản nhất như thế nào?
- Nhúng 1/2 viên gạch vào nước 1 giờ. Vết thấm lan chậm và dừng ở 1/3 chiều cao sau 30 phút là độ hút nước vừa phải (khoảng 10–14%). Nếu nước thấm qua toàn bộ sau 10 phút là hút nước quá cao. Phương pháp này không cho số liệu chính xác nhưng đủ để loại gạch quá xấu.
- 5. Gạch nung tốt có góc cạnh như thế nào?
- Góc vuông sắc nét, không sứt mẻ. Sứt góc < 10 mm và < 2 vị trí/viên vẫn trong giới hạn TCVN 1451 (gạch loại 1 không cho phép sứt góc; loại 2 cho phép một mức nhất định). Để xây tường không tô trát, chỉ dùng gạch loại 1 với góc cạnh hoàn chỉnh.
- 6. Bề mặt gạch nung có cần phẳng hoàn toàn không?
- Không cần hoàn toàn phẳng nhưng phải nằm trong sai số TCVN. Bề mặt có vân nhám nhẹ (kết cấu tự nhiên của đất sét nung) là bình thường và thực ra tốt hơn cho bám vữa. Bề mặt bong tróc thành lớp mỏng, lớp lớp như vỏ hành là dấu hiệu đất sét phân lớp, gạch yếu.
- 7. Gạch nung thẻ khác gạch nung 2 lỗ về cách phân biệt tốt/xấu như thế nào?
- Nguyên tắc giống nhau nhưng gạch thẻ mỏng hơn (45 mm), nhạy cảm hơn với vết nứt do mỏng. Khi gõ, gạch thẻ tốt vẫn cho âm trong, nhưng dễ bị vỡ nứt dọc hơn khi thả rơi. Kiểm tra thêm: thả từ độ cao 1 m xuống sàn cứng — gạch tốt không vỡ hoặc chỉ sứt nhỏ ở góc.
- 8. Mua gạch nung qua trung gian — làm sao kiểm tra khi không thấy kho?
- Yêu cầu mẫu 5–10 viên trước khi đặt lô lớn. Thực hiện 6 dấu hiệu nhận biết trên mẫu. Khi nhận hàng, lấy ngẫu nhiên 2–3% số viên từ các vị trí khác nhau (đầu, giữa, cuối xe) để kiểm tra — không chỉ lấy gạch ở trên cùng vì thường được chọn lựa kỹ hơn.
- 9. Gạch nung tốt khi thả xuống sàn cứng có vỡ không?
- Gạch nung đặc tiêu chuẩn thả từ 1 m xuống sàn bê tông thường không vỡ thành nhiều mảnh — có thể sứt góc nhỏ là bình thường. Vỡ thành nhiều mảnh (> 3 mảnh) từ độ cao 1 m là dấu hiệu gạch non lửa hoặc có vết nứt ẩn từ trước.
- 10. Gạch nung từ lò tuy-nen tốt hơn lò thủ công như thế nào?
- Lò tuy-nen kiểm soát nhiệt độ ±10°C, cho màu đồng đều và cường độ ổn định hơn. Lò nung thủ công (lò ếch, lò vòng) có biến thiên nhiệt độ lớn hơn trong cùng mẻ — gạch màu không đồng đều nhưng nếu chọn đúng viên đỏ đều vẫn đạt chuẩn. Nhận biết lò tuy-nen: gạch đồng màu, kích thước sai số nhỏ hơn.
- 11. Gạch nung có số hiệu (mác) — mác bao nhiêu là tốt?
- TCVN 1451:1998 phân loại theo cường độ nén (MPa): Mác 75 (≥ 7,5 MPa), Mác 100 (≥ 10 MPa), Mác 125 (≥ 12,5 MPa). Với tường không chịu lực, mác 75 đủ dùng. Tường chịu lực tầng thấp dùng mác 100. Tường tầng hầm, móng dùng mác 125 trở lên. Yêu cầu phiếu kiểm tra xuất xưởng khi mua số lượng lớn.
- 12. Phân biệt gạch nung thật và gạch xi măng giả màu đỏ như thế nào?
- Gạch xi măng màu đỏ (dùng bột màu) có cạnh sắc nét hơn (đúc khuôn), màu đồng nhất hơn nhưng chỉ ở bề mặt (cắt ra trong xám). Gạch nung thật: màu đồng nhất từ ngoài vào trong, bề mặt có vân tự nhiên, nhẹ hơn tương đối. Thử lửa: dùng que diêm hơ nhanh — gạch xi măng không thay đổi màu ngay, gạch nung đã qua lửa 1000°C không phản ứng với nhiệt diêm.
- 13. Gạch nung bị ố vàng sau khi mưa — có phải gạch xấu không?
- Vết ố vàng nâu sau mưa thường là rỉ sắt từ oxit sắt trong đất sét tiết ra — hiện tượng tự nhiên, không ảnh hưởng cường độ. Vết trắng sau mưa là efflorescence (muối). Cả hai đều giảm dần sau 1–2 năm. Tường lộ thiên lâu ngày bị ố nặng có thể xử lý bằng dung dịch axit loãng (HCl 5–10%) pha nước, trung hòa bằng nước sạch.
- 14. Cần lấy bao nhiêu mẫu để kiểm tra chất lượng lô gạch?
- TCVN 1451:1998: lô ≤ 10.000 viên lấy 20 viên mẫu; lô 10.001–25.000 viên lấy 30 mẫu; lô > 25.000 viên lấy 40 mẫu. Tại công trường không có điều kiện kiểm tra đầy đủ, tối thiểu kiểm tra ngẫu nhiên 10–15 viên từ nhiều vị trí trong lô và thực hiện đủ 6 dấu hiệu nhận biết.
- 15. Gạch nung tốt có phiếu kiểm tra chất lượng như thế nào?
- Phiếu kiểm tra (certificate of conformity) hợp lệ ghi: tên nhà sản xuất, số lô, ngày sản xuất, số lượng, loại và mác gạch, kết quả thử cường độ nén, độ hút nước, số hiệu tiêu chuẩn áp dụng (TCVN 1451:1998) và chữ ký xác nhận. Phiếu không có các thông tin này hoặc chỉ ghi chung chung không có giá trị pháp lý.
Kết luận
Sáu dấu hiệu nhận biết — âm gõ, màu sắc, kích thước, vết vỡ, hút nước và khối lượng — cho phép đánh giá nhanh gạch nung tốt hay xấu ngay tại công trường mà không cần thiết bị phức tạp. Kết hợp kiểm tra cảm quan với yêu cầu phiếu kiểm tra xuất xưởng và thử mẫu ngẫu nhiên là quy trình đảm bảo chất lượng đầy đủ nhất trước khi đưa vật liệu vào thi công.