Việt Nam có khí hậu nhiệt đới ẩm với độ ẩm trung bình 70–90%. Trong mùa mưa, độ ẩm thường vượt 90%, tạo điều kiện để xi măng hút ẩm, thủy hóa một phần ngay trong bao và mất cường độ trước khi đưa vào sử dụng. Bảo quản xi măng đúng cách trong điều kiện này là yếu tố quyết định chất lượng kết cấu công trình.
Vì sao xi măng đặc biệt dễ hỏng trong mùa mưa?
Xi măng Portland chứa các khoáng chất như C3S, C2S, C3A và C4AF — tất cả đều phản ứng với nước ngay cả ở trạng thái hơi ẩm. Khi độ ẩm không khí cao, phản ứng thủy hóa xảy ra chậm nhưng liên tục trong bao, làm xi măng đông cứng từng phần. Kết quả là cường độ giảm trước khi dùng, thời gian ninh kết bất thường và liên kết với cốt thép kém hơn thiết kế.
Kinh nghiệm thực tế tại Việt Nam cho thấy: với xi măng PCB 40 bảo quản sai cách trong điều kiện ẩm ướt liên tục 30 ngày, cường độ nén 28 ngày có thể giảm 15–25% so với mác thiết kế.
Yêu cầu kho bãi bảo quản xi măng theo TCVN 4315
Tiêu chuẩn TCVN 4315:2007 quy định kho chứa xi măng phải đáp ứng:
- Nền kho cao hơn mặt đất tự nhiên tối thiểu 0,3 m; có lớp cách ẩm hoặc bệ kê gỗ/pallet nâng bao xi măng lên cao tối thiểu 20 cm.
- Mái và tường bao kín, không bị dột, không thấm nước; có hệ thống thoát nước mái hiệu quả.
- Hệ thống thông gió tự nhiên hoặc cơ học để không khí lưu thông, tránh đọng hơi ẩm bên trong kho.
- Không chứa chung xi măng với hóa chất, phân bón, muối hoặc bất kỳ vật liệu nào gây ẩm.
- Có lối ra vào đủ rộng để xe tải vào xuất nhập hàng thuận tiện.
Nếu không có kho đạt chuẩn, có thể dùng pallet nhựa kết hợp bạt cách ẩm phủ bên ngoài — nhưng giải pháp này chỉ phù hợp bảo quản ngắn hạn dưới 30 ngày.
Cách xếp bao xi măng đúng kỹ thuật tránh ẩm và biến dạng
Xếp bao không đúng cách làm tăng nguy cơ ẩm và tai nạn lao động. Nguyên tắc đúng:
- Chiều cao tối đa: Không xếp quá 10 bao mỗi chồng (tương đương khoảng 500 kg với bao 50 kg). Với bao 25 kg, không quá 15 bao mỗi chồng.
- Khoảng cách thông gió: Để ít nhất 50 cm giữa các chồng với nhau và tối thiểu 30 cm giữa chồng bao với tường kho.
- Xếp theo lô: Mỗi lô xi măng xếp riêng một khu, dán nhãn ngày nhập kho. Lô nhập trước đặt phía trước, lô sau đặt phía sau để đảm bảo xuất kho theo thứ tự FIFO.
- Che phủ: Trong trường hợp kho không hoàn toàn kín gió, dùng bạt nhựa che trên nhưng chừa khoảng thông thoáng ở chân chồng bao để không khí lưu thông.
Dấu hiệu nhận biết xi măng đã bị ẩm hoặc hỏng
Trước khi đưa bất kỳ lô xi măng nào vào thi công, cần kiểm tra các dấu hiệu sau:
- Bao cứng, vón thành khối: Dùng tay bóp mạnh bao xi măng — nếu không có cảm giác bột rời trơn chảy mà cứng từng mảng, xi măng đã bắt đầu thủy hóa bên trong bao.
- Hạt thô bất thường: Đổ một ít ra tay — hạt cảm giác thô hơn bình thường hoặc có vón nhỏ li ti dù chưa thành cục lớn.
- Màu không đồng đều: Xi măng tốt có màu xám xanh đồng đều. Xi măng bị ẩm thường có mảng màu đậm nhạt khác nhau trong cùng một bao.
- Thời gian ninh kết ngắn bất thường: Trộn thử một mẻ nhỏ — nếu xi măng đông cứng nhanh hơn bình thường, một phần đã phản ứng trước.
Xi măng bị ẩm nhẹ có còn dùng được không?
Tùy mức độ và thời gian lưu kho, có các hướng xử lý sau:
- Ẩm nhẹ, lưu kho dưới 60 ngày: Sàng qua rây 1,18 mm loại hạt vón. Phần xi măng mịn còn lại vẫn có thể dùng nhưng nên làm mẻ thử kiểm tra cường độ trước.
- Ẩm vừa, lưu kho 60–90 ngày: Gửi mẫu đến phòng thí nghiệm đủ tư cách kiểm tra cường độ nén 28 ngày theo TCVN 6016:2011. Nếu đạt mác, vẫn dùng được cho kết cấu cấp thấp.
- Đóng cục cứng hoặc lưu kho trên 6 tháng: Không đưa vào kết cấu chịu lực. Có thể dùng cho công việc không yêu cầu cường độ như láng sàn kho, đắp bờ, trát tường phụ.
Thời hạn sử dụng xi măng và cách kiểm tra nhanh tại công trường
Xi măng không có hạn dùng pháp định nhưng các nhà sản xuất thường khuyến cáo không dùng quá 90 ngày kể từ ngày đóng bao. Theo kinh nghiệm thực tế:
- Dưới 30 ngày: Đạt 100% mác thiết kế.
- 30–60 ngày: Cường độ giảm 5–10%, vẫn sử dụng tốt nếu bảo quản đúng.
- 60–90 ngày: Giảm 10–20%, nên kiểm tra trước khi dùng cho kết cấu chịu lực.
- Trên 90 ngày: Bắt buộc thử cường độ theo TCVN 6016:2011 trước khi sử dụng.
Cách kiểm tra nhanh ngay tại công trường: Nhúng ngón tay vào nước sạch, sau đó chạm vào bề mặt xi măng. Nếu xi măng không kết dính và vẫn bột rời → còn tốt. Nếu kết thành mảng cứng ngay lập tức → đã biến chất một phần, cần kiểm tra kỹ hơn trước khi dùng.
Lưu ý đặc biệt khi nhận và xuất kho xi măng mùa mưa
- Yêu cầu xe vận chuyển phủ bạt kín trên suốt quá trình vận chuyển mùa mưa.
- Kiểm tra bao xi măng ngay khi nhận: từ chối bao rách, bao ướt, bao không ghi ngày sản xuất.
- Ghi số lô và ngày nhập vào sổ vật tư công trường — cơ sở để quyết định thứ tự xuất dùng và theo dõi chất lượng.
- Xi măng còn thừa sau ca thi công phải được bảo quản ngay, không để lộ thiên qua đêm trong mùa mưa.