Định nghĩa
An toàn lao động trong thi công gạch không nung bao gồm đánh giá các yếu tố nguy hại nghề nghiệp: bụi hô hấp, hóa chất ăn mòn, tải trọng cơ học và tiếng ồn. So với xây gạch nung truyền thống (có lò nung phát thải CO, SO₂, bụi PM2.5), thi công KKN an toàn hơn đáng kể nhưng không phải hoàn toàn không có rủi ro.
Đánh giá từng mối nguy hại
Bụi silic (SiO₂): Phát sinh chủ yếu khi cắt, mài, khoan AAC và gạch xi măng cốt liệu. AAC chứa 50–60% SiO₂ (cát thạch anh) — bụi hô hấp (PM4) khi cắt có thể đạt 5–15 mg/m³, vượt TLVTWA = 0,1 mg/m³ (ACGIH) nếu không có bảo vệ. Tiếp xúc lâu dài gây bệnh bụi phổi silic (silicosis).
NaOH trong geopolymer: Dung dịch hoạt hóa geopolymer chứa NaOH nồng độ 8–14 M và Na₂SiO₃, pH = 12–14. Tiếp xúc da và mắt gây bỏng hóa chất nghiêm trọng. Không có lộ trình tiêu chuẩn xử lý tai nạn được dán tại nơi làm việc là vi phạm QCVN AT về hóa chất.
Bụi xi măng: Phát sinh khi trộn vữa, đổ bột bả, xử lý keo thin-bed khô. Xi măng có pH 12–13 gây kích ứng da và mắt; bụi hô hấp có thể gây viêm phế quản mãn tính. TLVTWA bụi xi măng = 10 mg/m³ (bụi tổng), thường không bị vượt quá trong thi công ngoài trời nhưng cần lưu ý thi công trong không gian kín.
So sánh với gạch nung
Ưu điểm rõ ràng của KKN so với gạch nung về an toàn lao động: không có lò nung phát sinh CO (nguy hiểm gây chết người ở > 200 ppm), SO₂ (kích ứng hô hấp ở > 0,5 ppm), bụi tro than, khói đen và nhiệt độ cao từ lò. Môi trường làm việc của thợ xây KKN không có nguy cơ nhiệt và ngộ độc khí như thợ lò nung gạch.
Tuy nhiên, bụi silic khi cắt KKN có thể cao hơn cắt gạch nung do AAC xốp hơn — bụi phát tán nhanh hơn. Gạch nung có xu hướng tạo mảnh vỡ lớn ít bụi mịn hơn AAC khi cắt bằng máy. Cần đánh giá theo loại công việc cụ thể, không nên khái quát hóa.
Biện pháp phòng hộ
Bụi silic khi cắt AAC: Bắt buộc đeo khẩu trang lọc bụi N95 (hoặc FFP2 theo EN 149) khi cắt, mài, khoan. Ưu tiên dùng cưa cắt ướt (wet cutting) với nước làm mát để giảm bụi phát tán ≥ 90%. Kiểm tra nồng độ bụi định kỳ bằng máy đo bụi cá nhân tại khu vực cắt nhiều.
Geopolymer: Mặc đồ BHLĐ đầy đủ (quần áo dài tay, găng tay cao su chịu kiềm, kính bảo hộ kín, ủng cao su) khi tiếp xúc dung dịch hoạt hóa. Chuẩn bị sẵn nước sạch và dung dịch axit boric loãng để trung hòa nếu bị bỏng kiềm. Đào tạo công nhân nhận biết triệu chứng bỏng kiềm và quy trình sơ cứu.
Bụi xi măng/vữa: Đeo kính bảo hộ (safety glasses) và găng tay khi trộn và bôi vữa. Thi công ngoài trời hoặc thông gió tốt. Rửa tay và mặt sau ca làm việc, không để xi măng tươi tiếp xúc da kéo dài (gây viêm da tiếp xúc).
Nhược điểm/Lưu ý
Nhiều công trình tại Việt Nam không thực thi BHLĐ đúng quy định — thợ xây AAC thường không đeo N95 khi cắt. Đây là thực trạng cần cải thiện thông qua đào tạo và giám sát thi công. Nhà thầu có trách nhiệm pháp lý cung cấp BHLĐ và đảm bảo công nhân sử dụng đúng cách theo Thông tư 06/2020/TT-BLĐTBXH.
Câu hỏi thường gặp
- Cắt gạch AAC bằng máy có cần N95 không?
- Bắt buộc. Cưa máy cắt AAC tạo bụi silic PM4 cao nhất trong tất cả công đoạn thi công — có thể đạt 10–50 mg/m³ tại điểm cắt. Khẩu trang y tế thông thường (surgical mask) không lọc được bụi silic kích thước PM2.5 — phải dùng N95/FFP2 với hiệu suất lọc ≥ 95%.
- Geopolymer có nguy hiểm hơn gạch nung không?
- Về bỏng hóa chất: nguy hiểm hơn vì NaOH 8–14 M là kiềm mạnh gây bỏng ngay lập tức. Gạch nung không có nguy cơ bỏng hóa chất nhưng có nguy cơ bỏng nhiệt và ngộ độc khí lò. Tổng thể, geopolymer an toàn hơn về hô hấp (không khói lò) nhưng đòi hỏi BHLĐ chống hóa chất nghiêm ngặt hơn khi xử lý nguyên liệu.
- Thi công trong phòng kín có nguy hiểm hơn không?
- Có đáng kể. Trong không gian kín, bụi silic và bụi xi măng không phát tán được, tích tụ đạt nồng độ cao. Cần thông gió cưỡng bức (quạt công nghiệp ≥ 6 lần thay đổi không khí/giờ) hoặc dùng thiết bị hút bụi tại nguồn khi thi công trong tầng hầm, phòng kín. N95 là bắt buộc trong mọi trường hợp thi công trong nhà.
- Bụi AAC có gây ung thư phổi không?
- Bụi silic tinh thể (crystalline silica – quartz) được IARC phân loại nhóm 1 (chất gây ung thư phổi đã được xác nhận) khi tiếp xúc nghề nghiệp lâu dài. AAC chứa cát thạch anh (SiO₂ tinh thể) nên bụi khi cắt có nguy cơ tương tự. Phòng ngừa bằng N95 và cắt ướt là biện pháp hiệu quả và bắt buộc thực hiện.
- Keo thin-bed AAC có độc không?
- Keo thin-bed thương mại thường chứa xi măng, cát mịn và polymer acrylic. An toàn hơn nhiều so với dung dịch geopolymer, nhưng vẫn có pH 11–12. Cần đeo găng tay khi trộn và bôi keo, tránh để keo tiếp xúc mắt. Không nguy hiểm hơn vữa xi măng thông thường đối với người thi công có kinh nghiệm.
Kết luận
Thi công gạch không nung an toàn hơn làm việc với lò nung gạch truyền thống — không có CO, SO₂, bụi than và nhiệt độ cao từ lò. Tuy nhiên mỗi loại KKN có mối nguy hại riêng: bụi silic (AAC, gạch xi măng), kiềm mạnh (geopolymer). Trang bị đúng BHLĐ — đặc biệt khẩu trang N95 khi cắt và kính/găng tay khi trộn hóa chất — là biện pháp bảo vệ hiệu quả và chi phí thấp.