Quy trình thi công xà gồ thép tổng quan
Thi công xà gồ thép bao gồm năm bước chính: (1) chuẩn bị và kiểm tra vật liệu; (2) xác định vị trí và bước xà gồ; (3) lắp đặt xà gồ lên rafter; (4) lắp hệ giằng ngang (anti-sag rod); (5) kiểm tra và nghiệm thu. Thứ tự các bước này cần thực hiện đúng trình tự — không lắp tôn trước khi hoàn thiện hệ giằng xà gồ vì khi này xà gồ chưa ổn định ngang.
Bước 1 — Chuẩn bị và kiểm tra vật liệu
Trước khi đưa xà gồ lên lắp đặt, cần kiểm tra: chiều dày thực tế bằng thước kẹp (so sánh với mill certificate), độ thẳng (đặt trên mặt phẳng, độ cong tối đa 1 mm/m), tình trạng bề mặt (không rỉ sâu, không biến dạng cục bộ), chiều dài cắt (sai số ≤±5 mm) và lỗ khoan sẵn (nếu có). Xà gồ bị biến dạng cánh hoặc bụng do vận chuyển cần nắn lại hoặc loại bỏ trước khi lắp.
Bước 2 — Xác định bước xà gồ
Bước xà gồ (purlin spacing) là khoảng cách đo vuông góc với xà gồ trên mặt mái (chú ý: với mái dốc, khoảng cách đo theo mái sẽ lớn hơn khoảng cách hình chiếu đứng). Bước xà gồ được xác định từ tính toán kết cấu dựa trên: tải trọng tôn lợp, khả năng chịu nhịp của tôn, và tải trọng gió theo TCVN 2737.
Phương pháp đánh dấu vị trí xà gồ: dùng thước dây đo dọc theo rafter đầu hồi, đánh dấu từng vị trí xà gồ bằng phấn hoặc bút marker, sau đó căng dây nylông giữa hai rafter đầu hồi để hàng xà gồ thẳng. Kiểm tra lại bằng máy thủy bình (level) để đảm bảo xà gồ nằm cùng cao độ trên toàn chiều dài nhà.
Bước 3 — Lắp đặt xà gồ lên rafter
Quy trình lắp từng thanh xà gồ:
- Cẩu đưa xà gồ lên: Dùng cẩu tháp hoặc cẩu thủ công, buộc xà gồ tại 1/3 và 2/3 chiều dài để tránh uốn khi cẩu. Không cẩu từ một đầu vì dễ gây biến dạng dẻo.
- Đặt xà gồ vào vị trí: Đặt cánh dưới xà gồ lên cánh rafter, căn đúng vị trí đã đánh dấu. Với xà gồ Z, chú ý chiều cánh (trái/phải) theo bản vẽ lắp — đặt ngược hướng Z là lỗi phổ biến làm giảm tải trọng cho phép.
- Bắt bu-lông gá: Dùng bu-lông M12 hoặc M16 cường độ cao Gr 8.8, lắp qua lỗ khoan trên cánh xà gồ và cánh rafter. Lắp đủ tất cả bu-lông trước khi xiết chặt — không xiết từng bu-lông riêng lẻ khi chưa lắp đủ bộ. Moment xiết bu-lông M12 Gr8.8 là 80–95 Nm; M16 Gr8.8 là 180–210 Nm.
- Kiểm tra độ thẳng hàng: Sau khi lắp 5–6 thanh xà gồ, căng lại dây kiểm tra để điều chỉnh trước khi xiết chặt toàn bộ.
Bước 4 — Lắp hệ giằng ngang (anti-sag system)
Anti-sag rod (thanh chống võng ngang) là thanh tròn Φ10–Φ12 mm, xuyên qua lỗ tròn khoan tại giữa bụng xà gồ. Thanh được giằng chéo giữa hàng xà gồ với nhau và neo vào bản mã tại đỉnh mái (ridge) và mép mái (eave). Quy tắc lắp anti-sag:
- Nhịp xà gồ ≤5 m: một hàng giằng tại giữa nhịp
- Nhịp xà gồ 5–8 m: hai hàng giằng tại 1/3 và 2/3 nhịp
- Nhịp >8 m: ba hàng giằng hoặc theo tính toán kỹ sư
Thanh anti-sag phải được căng thẳng (không chùng), xiết đai ốc hai đầu đủ lực để hạn chế dịch chuyển ngang của xà gồ. Hệ giằng ngang cần hoàn thiện trước khi lắp tôn mái.
Bước 5 — Lắp xà gồ Z với overlap
Riêng cho hệ xà gồ Z liên tục, bước lắp overlap được thực hiện như sau:
- Đặt thanh Z nhịp thứ nhất lên rafter, để đầu ra ngoài vị trí gối tựa theo chiều dài overlap thiết kế
- Đặt thanh Z nhịp thứ hai chồng lên đầu ra của thanh thứ nhất, lồng hai thanh khít vào nhau (do hình dạng Z cho phép)
- Điều chỉnh chiều dài overlap đúng bản vẽ (thường 400–1500 mm tùy nhịp)
- Khoan lỗ qua cả hai lớp tại vị trí overlap, bắt bu-lông M12–M16 Gr8.8 đủ số lượng theo bản vẽ
- Xiết bu-lông overlap đến moment quy định
Kiểm tra và nghiệm thu
Trước khi lắp tôn mái, cần kiểm tra checklist:
- Tất cả xà gồ đúng vị trí và bước theo bản vẽ (sai số ≤±10 mm)
- Tất cả bu-lông gá đã xiết đúng moment
- Hệ anti-sag rod đã lắp đủ và căng thẳng
- Với xà gồ Z: chiều dài overlap và số bu-lông overlap đúng bản vẽ
- Bề mặt xà gồ không bị tổn thương lớp mạ kẽm quá 10% diện tích — nếu bị tổn thương cần sơn phủ kẽm lạnh (zinc-rich paint) vào vết trầy
- Hướng xà gồ đúng (không bị lắp ngược, đặc biệt với Z)
Sai lỗi thi công phổ biến cần tránh
- Bước xà gồ lớn hơn thiết kế để tiết kiệm số thanh — gây võng tôn hoặc xà gồ quá tải
- Quên lắp anti-sag rod — xà gồ dễ bị vặn xoắn khi thi công và vận hành
- Lắp xà gồ Z ngược chiều cánh — mất khả năng overlap, giảm tải trọng đáng kể
- Bu-lông overlap không đủ hoặc không đúng vị trí — hệ liên tục không hoạt động
- Xà gồ bị uốn do cẩu không đúng cách — không phát hiện được bằng mắt nhưng ảnh hưởng khả năng chịu lực
Câu hỏi thường gặp
- Xà gồ có thể cắt ngắn tại công trường không?
- Có thể cắt bằng máy cắt đĩa hoặc cưa sắt. Sau khi cắt cần làm sạch bavia và sơn phủ kẽm lạnh vào mặt cắt để bảo vệ chống rỉ tại đầu cắt.
- Bu-lông gá xà gồ vào rafter cần bao nhiêu cái mỗi điểm?
- Tối thiểu 2 bu-lông mỗi điểm gối tựa (một qua cánh trên, một qua cánh dưới xà gồ). Ở vị trí chịu tải gió ngược lớn (eave, ridge), cần 4 bu-lông hoặc theo tính toán kỹ sư.
- Có thể lắp xà gồ trời mưa không?
- Không nên: bề mặt rafter và xà gồ trơn gây nguy hiểm cho người thi công trên cao; mưa làm khó kiểm soát vị trí bu-lông và moment xiết. Nên chờ thời tiết khô ráo để đảm bảo an toàn lao động và chất lượng lắp đặt.
- Cần bao nhiêu thợ để lắp 1 hàng xà gồ 12 m?
- Thông thường 3–4 người: 1 người trên mái điều chỉnh vị trí, 1 người cẩu/đưa thanh lên, 1–2 người bắt bu-lông. Năng suất thi công thông thường 30–50 thanh xà gồ/tổ/ngày tùy điều kiện mái và chiều cao.