Định nghĩa
Lịch sử gạch AAC (Autoclaved Aerated Concrete — bê tông khí chưng áp) bắt đầu từ năm 1923 tại Thụy Điển và trải qua hơn 100 năm phát triển để trở thành vật liệu xây dựng phổ biến toàn cầu. Đây là câu chuyện phát minh, thương mại hóa và lan rộng của một vật liệu kết hợp kỹ thuật hóa học và kỹ thuật xây dựng.
Phát minh và bằng sáng chế ban đầu (1920–1930)
Năm 1923, kiến trúc sư người Thụy Điển Johan Axel Eriksson (làm việc tại Viện Công nghệ Hoàng gia Stockholm) và Henrik Kreüger cùng nghiên cứu phương pháp tạo bọt khí trong hỗn hợp bê tông để giảm trọng lượng vật liệu. Eriksson phát hiện rằng khi thêm bột nhôm vào hỗn hợp vôi–xi măng–cát nghiền mịn, phản ứng hóa học Al + Ca(OH)₂ + H₂O → Ca(AlO₂)₂ + H₂↑ tạo ra hàng triệu bọt khí đồng đều trong toàn khối vật liệu.
Năm 1924, Eriksson đăng ký bằng sáng chế đầu tiên về “bê tông xốp chưng áp” (autoclaved porous concrete) tại Thụy Điển. Quy trình ban đầu gồm trộn vôi, xi măng, cát nghiền mịn và bột nhôm với nước, đổ vào khuôn, để nở trong 4–6 giờ ở nhiệt độ phòng, rồi cắt thành khối và chưng áp ở 175–200°C trong nồi hơi áp suất cao 12 bar trong 8–12 giờ.
Thương mại hóa tại châu Âu (1929–1960)
Năm 1929, nhà máy sản xuất AAC thương mại đầu tiên trên thế giới được thành lập tại Yxhult, Thụy Điển dưới thương hiệu Ytong — tên được đặt theo tên làng Yxhult kết hợp với “betong” (tiếng Thụy Điển nghĩa là bê tông). Ytong nhanh chóng được xuất khẩu công nghệ sang Đức, Hà Lan và các nước Bắc Âu trong thập niên 1930.
Năm 1943, kỹ sư người Đức Josef Hebel thành lập công ty Hebel tại Emmering, Bavaria (Đức), phát triển dây chuyền sản xuất AAC hoàn toàn cơ giới hóa với năng suất cao hơn. Thương hiệu Hebel trở thành đối thủ cạnh tranh chính của Ytong và sau này cả hai đều thuộc Tập đoàn Xella (Đức). Đến thập niên 1950, AAC đã phổ biến khắp Tây Âu và được sử dụng tái thiết sau Thế chiến II.
Mở rộng toàn cầu (1960–1990)
Thập niên 1960, Nhật Bản tiếp nhận công nghệ AAC từ châu Âu và nội địa hóa thành phẩm phù hợp với yêu cầu chống động đất. Tấm AAC (AAC panel) được phát triển ở Nhật để ứng dụng cho tường ngoài nhà cao tầng, với cốt thép lưới nhúng bên trong nhằm tăng khả năng chịu lực và chống uốn. Thập niên 1970–1980, AAC tiếp tục lan rộng sang Đông Âu, Trung Đông và Đông Nam Á.
Năm 1990, sản lượng AAC toàn cầu đạt khoảng 40 triệu m³/năm. Các tiêu chuẩn quốc tế như EN 771-4 (khối AAC), EN 12602 (tấm cốt thép gia cường) và ASTM C1693 (Mỹ) được ban hành để đảm bảo chất lượng sản xuất thống nhất.
AAC tại Việt Nam (1998 đến nay)
Nhà máy AAC đầu tiên tại Việt Nam được xây dựng năm 1998 tại TP.HCM, sử dụng công nghệ chuyển giao từ châu Âu. Công suất ban đầu nhỏ và sản phẩm chủ yếu phục vụ các công trình có vốn đầu tư nước ngoài quen thuộc với vật liệu này. Từ 2010 trở đi, cùng với Quyết định 567/2010/QĐ-TTg về lộ trình bắt buộc dùng gạch không nung, ngành AAC Việt Nam phát triển mạnh với hàng chục nhà máy được xây dựng tại miền Bắc, miền Trung và miền Nam.
Đến 2020–2024, Việt Nam có khoảng 70–80 nhà máy AAC với tổng công suất thiết kế hơn 20 triệu m³/năm, trở thành một trong những thị trường AAC lớn nhất Đông Nam Á. Công nghệ chủ yếu nhập từ Đức (Wehrhahn, Masa), Trung Quốc (Lontto) và một số dây chuyền tự thiết kế trong nước.
Mốc lịch sử AAC thế giới
| Năm | Sự kiện | Quốc gia/Khu vực |
|---|---|---|
| 1923 | Eriksson & Kreüger nghiên cứu bê tông khí đầu tiên | Thụy Điển |
| 1924 | Bằng sáng chế AAC đầu tiên được đăng ký | Thụy Điển |
| 1929 | Nhà máy Ytong AB thương mại hóa đầu tiên | Thụy Điển/Đức |
| 1943 | Josef Hebel thành lập Hebel GmbH | Đức |
| 1960s | Nhật Bản nội địa hóa AAC và phát triển tấm AAC cốt thép | Nhật Bản |
| 1990s | AAC phổ biến khắp châu Á, Trung Đông và Mỹ Latin | Toàn cầu |
| 1998 | Nhà máy AAC đầu tiên tại Việt Nam (TP.HCM) | Việt Nam |
| 2010 | QĐ 567 thúc đẩy phát triển mạnh AAC tại Việt Nam | Việt Nam |
| 2020–2024 | Việt Nam có 70–80 nhà máy, >20 triệu m³/năm công suất | Việt Nam |
Câu hỏi thường gặp
- Ai là người phát minh ra gạch AAC?
- Johan Axel Eriksson, kiến trúc sư Thụy Điển, được ghi nhận là người phát minh chính thức qua bằng sáng chế năm 1924, cùng cộng tác với Henrik Kreüger trong nghiên cứu ban đầu năm 1923.
- Ytong và Hebel có phải hai thương hiệu AAC khác nhau không?
- Ban đầu là hai thương hiệu độc lập của hai công ty khác nhau (Thụy Điển và Đức); hiện nay cả hai đều thuộc Tập đoàn Xella International GmbH (Đức) — nhà sản xuất AAC lớn nhất thế giới.
- AAC được làm từ nguyên liệu gì?
- Nguyên liệu chính gồm: cát thạch anh nghiền mịn hoặc tro bay, xi măng Portland, vôi sống, thạch cao (CaSO₄) và bột nhôm (chất tạo khí); nước được dùng để kích hoạt phản ứng tạo khí và thủy hóa xi măng.
Kết luận
Hơn 100 năm từ phát minh năm 1923–1924 tại Thụy Điển đến hiện nay, gạch AAC đã phát triển từ sản phẩm thử nghiệm thành vật liệu xây dựng chủ lực toàn cầu với sản lượng hàng trăm triệu m³/năm. Tại Việt Nam, AAC chỉ thực sự phổ biến từ sau năm 2010 nhưng tăng trưởng rất nhanh nhờ chính sách nhà nước khuyến khích gạch không nung.