Cách thi công tôn kẽm đúng kỹ thuật
Thi công tôn kẽm đúng kỹ thuật quyết định phần lớn tuổi thọ thực tế của mái và tường. Sai sót trong lắp đặt — chồng mí không đủ, dùng vít sai loại, tiếp xúc dị kim — có thể khiến tôn rỉ sét sớm trước cả nửa tuổi thọ thiết kế.
1. Chuẩn bị trước khi lắp đặt
Kiểm tra vật liệu
- Xác nhận ký hiệu lớp mạ (Z100/Z140/Z275) và chiều dày tôn theo hồ sơ thiết kế.
- Kiểm tra tôn không bị trầy xước lớp mạ, cong vênh hoặc gỉ sét trước khi lên mái.
- Bảo quản tôn nằm ngang trên kệ gỗ, cách mặt đất ≥10 cm, che phủ nếu để ngoài trời >48 giờ.
Yêu cầu kết cấu đỡ
- Khoảng cách xà gồ (purlin spacing) phụ thuộc chiều dày tôn và tải trọng gió/tuyết. Phổ biến nhất: tôn 0,42 mm → xà gồ cách 750–900 mm; tôn 0,47 mm → 900–1.100 mm.
- Xà gồ phải mạ kẽm (HDG theo ISO 1461) hoặc sơn epoxy chống gỉ để tránh bimetallism với tôn.
- Không dùng xà gồ đồng hoặc gỗ xử lý CCA (có đồng) tiếp xúc trực tiếp với tôn kẽm — gây ăn mòn galvanic.
2. Độ dốc mái tối thiểu
Độ dốc mái ảnh hưởng trực tiếp đến thoát nước và tuổi thọ chỗ nối chồng mí:
| Loại mái | Độ dốc tối thiểu | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tôn sóng vuông / sóng tròn | 10° (17,6%) | Chồng mí ngang ≥1,5 bước sóng; dọc ≥150 mm |
| Tôn đứng nem (standing seam) | 3° (5,2%) | Không có lỗ khoan xuyên — kín nước hoàn toàn |
| Mái bằng (flat roof) | 2° (3,5%) | Chỉ dùng tôn kẽm làm ván khuôn sàn; không dùng làm mái bằng kín nước |
| Tường đứng (wall cladding) | Không áp dụng | Chồng ngang ≥50 mm; chú ý điểm thoát nước chân tường |
3. Kỹ thuật chồng mí (overlap)
Chồng mí dọc (theo chiều dốc mái)
- Tấm phía trên chồng lên tấm phía dưới theo chiều nước chảy — không được lắp ngược.
- Chiều dài chồng mí dọc tối thiểu theo độ dốc: 10–15° → 200 mm; 15–25° → 150 mm; >25° → 100 mm.
- Dùng keo butyl hoặc foam seal tại vị trí chồng mí dọc khi độ dốc <10° hoặc vùng có gió mạnh.
Chồng mí ngang (tấm cạnh nhau)
- Chồng tối thiểu 1 bước sóng (sóng tròn) hoặc 1 gân (sóng vuông/thang).
- Bu lông vít tại điểm chồng mí ngang phải qua cả 2 lớp tôn và vào xà gồ.
4. Bu lông và vít tự khoan
Đây là điểm dễ gây rò rỉ và ăn mòn nhất nếu chọn sai loại:
- Bu lông tự khoan (self-drilling screw): đầu mũi khoan Bi-metal (hợp kim cứng) khoan xuyên tôn và xà gồ thép. Thân vít thép + mạ kẽm dày hoặc mạ Dacromet.
- Vòng đệm EPDM: gắn sẵn dưới đầu vít; khi vặn chặt, EPDM ép vào lỗ khoan tạo kín nước. KHÔNG dùng vít không có đệm EPDM cho mái.
- Không dùng vít đồng hay vít inox 304/316 không có đệm: vít đồng hoặc thải chất đồng vào nước mưa gây ăn mòn tôn kẽm phía dưới.
- Mật độ vít: theo hướng dẫn nhà sản xuất; thông thường: vít mí ngoài cách 300–400 mm, vít giữa tấm cách 600–900 mm.
- Mô-men xiết: xiết đến khi đệm EPDM vừa ép phẳng (khoảng 4–5 N·m) — xiết quá chặt làm đệm bị ép méo, không kín nước.
5. Chi tiết đặc biệt
Nóc mái (ridge cap)
- Dùng tôn nóc cùng loại (Z275 nếu mái dùng Z275) để tránh chênh lệch tuổi thọ.
- Chồng mí nóc ≥150 mm mỗi bên; dán foam closure strip tại đầu sóng tôn để chặn côn trùng và nước nghiêng.
Diềm mái và máng nước
- Máng nước inox 304 hoặc nhựa PVC — không dùng máng đồng (gây ăn mòn tôn kẽm bên trên qua nước chảy).
- Diềm tôn cuộn mép (drip edge) lắp dưới hàng tôn đầu tiên, chắn nước chảy ngược vào xà gồ.
Lỗ thông gió và ống xuyên mái
- Dùng cao su EPDM boot flashing hoặc keo polyurethane chịu UV tại điểm ống xuyên mái.
- Không hàn tôn kẽm trực tiếp (hơi ZnO độc hại và làm hỏng lớp mạ vùng lân cận).
6. Thi công tường tôn kẽm
- Lắp từ chân tường lên, tấm trên chồng tấm dưới ≥50 mm (nước không thể chui lên).
- Tại chân tường: để hở chân 10–15 mm (không để tôn chạm đất hay bê tông tươi).
- Vít gắn tường: dùng vít không xuyên vào vữa — dùng tắc kê nở hoặc bắt vào xà ngang thép mạ kẽm.
7. Bảo quản và sửa chữa sau lắp
- Sau lắp, nhặt hết phoi sắt và mạt khoan trên mặt tôn — phoi sắt bị oxy hóa tạo vết gỉ bám, giảm thẩm mỹ và đẩy nhanh ăn mòn tôn bên dưới.
- Điểm bị trầy xước lớp mạ: sơn lại bằng sơn giàu kẽm (zinc-rich paint, >92% Zn trong pha khô) hoặc spray kẽm nguội.
- Kiểm tra định kỳ 1–2 năm/lần: kiểm tra vít lỏng, đệm EPDM nứt vỡ, máng nước tắc; vệ sinh lá cây tích đọng trên mái.
- Không sơn lên tôn kẽm mới — lớp kẽm sáng cần thời gian oxy hóa 6–12 tháng để bám sơn tốt; nếu cần sơn sớm, dùng primer zinc phosphate.
Câu hỏi thường gặp
- Tôn kẽm có thể lắp mái bằng được không?
- Không khuyến nghị. Tôn kẽm sóng không kín nước hoàn toàn khi mái bằng vì nước đọng tại chỗ chồng mí. Cần dùng tôn đứng nem (standing seam) hoặc hệ mái màng chống thấm riêng cho mái bằng.
- Tại sao không được dùng vít đồng cho mái tôn kẽm?
- Ion Cu²⁺ từ vít đồng hòa vào nước mưa, khi chạy lên bề mặt tôn kẽm sẽ lắng đọng Cu kim loại và tạo cặp galvanic Cu-Zn — ăn mòn tôn kẽm ngay dưới dòng nước chảy.
- Khoảng cách vít tối ưu cho mái tôn kẽm 0,42 mm?
- Thông thường: vít tại mí tôn cách 300–400 mm; vít giữa tấm tại xà gồ cách 600 mm. Tại vùng mái có gió mạnh (vùng 3–4), giảm khoảng cách vít còn 200–300 mm và tăng số lớp chồng mí.
- Phoi sắt trên mái tôn kẽm có ảnh hưởng gì?
- Phoi sắt từ khoan, cắt bị oxy hóa tạo gỉ dạng vệt nâu trên bề mặt tôn — giảm thẩm mỹ và tạo môi trường ẩm cục bộ đẩy nhanh ăn mòn lớp kẽm bên dưới. Phải quét sạch ngay sau thi công.
- Có thể hàn tôn kẽm tại công trình không?
- Không nên. Hàn phá hủy lớp mạ kẽm vùng lân cận (khoảng 50–100 mm quanh mối hàn) và tạo hơi ZnO độc hại. Nếu bắt buộc, phải sơn lại bằng sơn giàu kẽm sau hàn và làm việc ngoài trời hoặc thông gió mạnh.
- Foam closure strip dùng ở đâu?
- Dùng tại đầu sóng tôn (nóc mái và diềm mái) — là dải xốp định hình theo hình dạng sóng tôn, chèn kín khe hở giữa tôn và nóc/diềm, chống mưa tạt, côn trùng và chim chui vào.
- Có thể lắp tôn kẽm trực tiếp trên mái bê tông cũ không?
- Được, nhưng cần hệ xà gồ thép mạ kẽm trung gian để cách ly tôn kẽm khỏi bê tông (pH kiềm) và tạo khe thông gió giảm nhiệt. Không đặt tôn trực tiếp lên bê tông vì đọng nước và ăn mòn.