Nhựa đường có độc không?
Nhựa đường (bitumen/asphalt) ở nhiệt độ thường là vật liệu rắn hoặc bán rắn, không phát sinh hơi độc và không gây nguy hiểm khi tiếp xúc thông thường. Tuy nhiên, khi nung nóng lên 150–170°C trong quá trình thi công đường bộ, nhựa đường bắt đầu phát sinh hơi chứa các hợp chất hữu cơ nguy hại, đặc biệt là PAH (polycyclic aromatic hydrocarbons).
Tổ chức Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp hơi nhựa đường nóng vào nhóm 2A — “có thể gây ung thư ở người” (probably carcinogenic to humans). Điều này có nghĩa bằng chứng trên động vật đủ mạnh nhưng bằng chứng trên người còn hạn chế.
PAH trong nhựa đường là gì?
PAH (polycyclic aromatic hydrocarbons) là nhóm hơn 100 hợp chất hữu cơ được hình thành từ quá trình đốt cháy hoặc nhiệt phân hydrocarbon. Trong nhựa đường, PAH chiếm khoảng 0,01–5% khối lượng tùy loại và nguồn gốc dầu thô.
Các PAH điển hình trong nhựa đường bao gồm naphthalene, fluorene, pyrene, benzo[a]pyrene (BaP). Trong đó, benzo[a]pyrene là chất được nghiên cứu nhiều nhất và có độc tính cao nhất — IARC xếp riêng BaP vào nhóm 1 (gây ung thư chắc chắn ở người).
Nồng độ PAH trong không khí tại công trường thi công đường nhựa có thể vượt ngưỡng an toàn nghề nghiệp nếu không có biện pháp kiểm soát phù hợp, đặc biệt tại vị trí rải và lu lèn hỗn hợp nhựa nóng.
H₂S và các khí nguy hiểm khác
Ngoài PAH, quá trình nung nhựa đường cũng phát sinh khí H₂S (hydrogen sulfide) — khí có mùi trứng thối, rất độc ngay cả ở nồng độ thấp. H₂S gây kích ứng đường hô hấp, chóng mặt, buồn nôn; ở nồng độ cao (>300 ppm) có thể gây tử vong nhanh chóng.
Ngưỡng tiếp xúc cho phép (TLV-TWA) với H₂S theo ACGIH là 1 ppm (8 giờ/ngày). Tại các trạm trộn nhựa nóng, nồng độ H₂S cần được giám sát liên tục bằng máy đo khí cá nhân.
Bỏng nhiệt — nguy cơ trực tiếp nhất
Nguy cơ trực tiếp và phổ biến nhất khi thi công đường nhựa không phải là độc tính hóa học mà là bỏng nhiệt. Nhựa đường nóng ở 150–170°C dính chặt vào da, khó gỡ bỏ và gây bỏng độ 2–3 nghiêm trọng ngay lập tức.
Xử lý bỏng nhựa đường: làm mát ngay lập tức bằng nước lạnh trong ít nhất 10–15 phút, không cố gắng bóc nhựa dính ra khỏi da (có thể lột da theo), không dùng dung môi để tẩy rửa. Đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất.
Mức độ an toàn theo điều kiện tiếp xúc
- Tiếp xúc thông thường (đường đã hoàn thiện): Hoàn toàn an toàn. Nhựa đường nguội không phát hơi độc, không thấm qua da khi tiếp xúc ngắn hạn.
- Gần công trường thi công: Cần giữ khoảng cách, đặc biệt là người nhạy cảm (phụ nữ mang thai, trẻ em, người hen suyễn).
- Công nhân thi công: Cần PPE đầy đủ và giới hạn thời gian tiếp xúc theo quy định an toàn lao động.
- Tiếp xúc lâu dài không bảo hộ: Nguy cơ bệnh nghề nghiệp cao, bao gồm viêm phổi nghề nghiệp, ung thư phổi, ung thư da.
Tiêu chuẩn an toàn áp dụng tại Việt Nam
Tại Việt Nam, quy định an toàn lao động trong thi công đường nhựa được điều chỉnh bởi TCVN 5308:1991 (Quy phạm kỹ thuật an toàn trong xây dựng) và Thông tư 04/2014/TT-BLĐTBXH về an toàn lao động xây dựng. Nồng độ tối đa cho phép (MAC) với bụi và hơi hóa chất được quy định tại QCVN 03:2019/BYT.
Người sử dụng lao động có trách nhiệm đo kiểm môi trường làm việc định kỳ, trang bị PPE đầy đủ và tổ chức khám sức khỏe nghề nghiệp hàng năm cho công nhân tiếp xúc với nhựa đường nóng.
Kết luận
Nhựa đường ở nhiệt độ thường không độc hại và an toàn cho người dân sinh sống gần đường nhựa. Nguy cơ sức khỏe phát sinh chủ yếu trong quá trình sản xuất và thi công khi nhựa ở nhiệt độ cao — đây là môi trường làm việc cần kiểm soát chặt chẽ theo quy định an toàn lao động.
- Nhựa đường nguội có độc không?
- Không. Nhựa đường ở nhiệt độ phòng không phát hơi độc và không gây nguy hiểm sức khỏe khi tiếp xúc thông thường.
- IARC xếp nhựa đường vào nhóm nguy cơ nào?
- Hơi nhựa đường nóng được IARC xếp nhóm 2A (có thể gây ung thư ở người). Nhựa đường nguội không được phân loại là chất gây ung thư.
- Bỏng nhựa đường nóng xử lý như thế nào?
- Làm mát ngay bằng nước lạnh 10–15 phút, không bóc nhựa dính, không dùng dung môi, đến cơ sở y tế ngay.
- Người dân sống gần công trường đường nhựa có bị ảnh hưởng không?
- Có thể bị kích ứng tạm thời do mùi và hơi. Nhóm nhạy cảm (phụ nữ mang thai, trẻ em, người bệnh hô hấp) nên tránh xa khu vực thi công.